در نشست مسئولیت اجتماعی علم و مددکاری اجتماعی

نشست خوبی در بخشی از همایش اتحادیه انجمن های علوم اجتماعی تحت عنوان مسئولیت اجتماعی علم و انجمن های علمی حوزه علوم اجتماعی در خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار شد. این نشست به نقش مددکاران اجتماعی در مسئولیت اجتماعی علم اختصاص داشت که در سالن خیام خانه اندیشمندان نشستیم و گفتگو کردیم. در این جمع، یک سخنرانی کوتاه درباره موضوعی وسیع داشتم. حاشیه نشینی و مسئولیت اجتماعی علم.

در مقدمه صحبت اشاره کردم که مسئولیت اجتماعی علم اساسا برای سه ضلع دانش، دانشمند و دانشگاه تدارک دیده شده بود اما انجمن ها به ویژه در ایران به عنوان ضلع کمکی، یک هندسه منطقی ایجاد کرده اند. انجمن ها نقش تکمیلی و پشتیبان برای دانشگاه و دانشمندان برای تولید و تقویت دانش دارند. جایی که محدودیتهای فراوان مانع نقش آفرینی دو ضلع اصلی برای تولید دانش می شود انجمن ها که قاعدتا باید قدرت عمل بالاتری داشته باشند می توانند موثر باشند. مسئولیت اجتماعی دانشمندان و دانشگاه، اولی برای تولید دانش و بیان یافته هایش و دومی برای ایجاد بستر و حمایت از کار اولی همواره وجود دارد اما ممنوعیت ها و محدودیتها را همه مان درک می کنیم و انجمن ها نباید بگذارند دانشگاه ها و دانشمندان و البته دانش، به حاشیه بروند. بعد از آن به موضوع حاشیه نشینی در جامعه پرداختم و اینکه هر یک از ما از جمله مددکاران اجتماعی چه مسئولیتی برای پیشگیری و حفاظت از مناطق حاشیه ای و مردم حاشیه نشانده شده داریم. من این دو مفهوم را از هم جدا کرده و حاشیه نشینی را شامل هر دو اینها می دانم.

در ادامه مطلب می توانید گزارش کامل این نشست را بخوانید. این مطلب در روزنامه هم میهن و چند خبرگزاری از جمله ایسنا کار شده است.

کودکان کار، مصرف‌کنندگان موادمخدر که از سوی جامعه طرد شده‌اند، به حاشیه‌ رانده‌شده‌ها و… تنها بخشی از دغدغه متخصصان علوم اجتماعی در نشست روز گذشته همایش سالانه اتحادیه علوم اجتماعی ایران با عنوان «مسئولیت اجتماعی علم و نقش انجمن‌های علمی» بود؛ همایشی که با جمع قابل‌توجهی از مددکاران اجتماعی و جامعه‌شناسان سرشناس برگزار شد. در یکی از پنل‌های تخصصی این همایش اما موضوع بر سر اهمیت مسئولیت اجتماعی و نقش مددکاران بود. آنجا که مددکار اجتماعی به‌عنوان مصلح اجتماعی شناخته می‌شود و در زمینه مسائل اجتماعی سیاست‌گذاری می‌کند. هرچند به‌گفته همان متخصصان، در کشور، مددکاران اجتماعی کار حرفه‌ای نمی‌کنند. آنها دغدغه نان و معیشت دارند و از آنها برای بازدیدها و رساندن نان و پنیر به افراد فقیر انتظار می‌رود: «قطعاً کسی که با دردهای اجتماعی آشناست؛ کسی که با افراد آسیب‌دیده در حاشیه شهرها نشست و برخاست داشته است، می‌تواند سیاست اجتماعی را تعریف کند و بهترین خدمت را برای جامعه هدف ارائه دهد.» این تنها بخشی از صحبت‌ سخنران‌ها در این نشست بود. آنها سعی داشتند نقش مددکاران اجتماعی را در توسعه جوامع و کمک به آسیب‌پذیرترین گروه‌های اجتماعی بازگو کنند.

.

.

تعادل میان توسعه اقتصادی و اجتماعی

حاشیه‌نشینان، واژه کلیدی اظهارات عباسعلی یزدانی، عضو هیئت‌مدیره انجمن مددکاران اجتماعی ایران در این نشست بود.

او با بیان اینکه مسئولیت اجتماعی یک معنای عام و یک معنای تخصصی دارد که هر دو اهمیتی یکسان دارند، توضیح داد: «در معنای عام، هر شخص یا نهادی وظیفه دارد برای گشودن گره‌ای از مسائل زندگی اعضای جامعه بکوشد و نقش شهروندی خود را برای حفظ محیطی که مردم جامعه در آن زندگی می‌کنند به‌درستی ایفا کند. در این معنا، مسئولیت اجتماعی بیشتر یک وظیفه اخلاقی شده است. درحال‌حاضر این مسئولیت اخلاقی در قالب قوانینی تحت عنوان مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها، صاحبان ثروت را به کمک به توسعه اجتماعی و فرهنگی جوامع و هزینه برای محافظت از محیط‌زیست، وادار می‌کند.

مسئولیت اجتماعی در تلاش برای برقراری تعادل بین توسعه اقتصادی، اجتماعی ‌و توسعه محیط‌زیستی است؛ این همان تاکیدی است که فدراسیون بین‌المللی مددکاران اجتماعی در برنامه ۱۰ساله پیش‌رو با تمرکز و توسعه مفهوم اکوسوشال یا جامعه انسانی سازمان‌یافته با محیط‌زیست دارد و بر مدار آن حرکت می‌کند.»

او با اعلام اینکه مددکاران اجتماعی به‌ویژه آنها که در مناطق حاشیه‌ای جوامع کار می‌کنند، یک ارتباط سنتی با مفهوم عمومی و تخصصی مسئولیت اجتماعی دارند، افزود: «حاشیه‌نشینی یکی از عوارض جانبی توسعه صنعتی و بیش از حد شهری‌شدن جوامع است. نمونه مشخص آن نیز محلاتی است که در کلان‌شهرها از اجتماع و اسکان کارگران در نزدیکی کارخانه‌ها ایجاد شده‌اند و به‌مرور زمان و پس از گسترش شهرها از نظر جغرافیایی درون شهر قرار گرفته‌اند، اما سهم قابلی از توسعه اقتصادی، زیرساختی یا فرهنگی شهرها نبرده‌اند. براساس این تعریف، صاحبان صنایع و سرمایه‌ باید برای بهبود وضعیت مردم جوامع حاشیه شهرها، هزینه کنند. با‌این‌وجود حاشیه‌نشینی در منابع معاصرتر فراتر از تعاریف جغرافیایی یا معماری است. مقصود از حاشیه‌نشین در ادبیات علوم اجتماعی نه‌فقط ساکنین محلات دارای بافت ناکارآمد شهری، بلکه همه افرادی هستند که امکان یا فرصت مشارکت در تصمیم‌گیری‌های اجتماعی را ندارند و بدون ارتکاب جرم به‌نوعی، از حقوق شهروندی محروم شده‌اند.

در کلان‌شهرها گروه‌های متنوعی شامل اجتماعات ایزوله‌شده مهاجرین،‌ افراد بی‌خانمان، زنان و کودکان آسیب‌دیده اجتماعی،‌ برخی زندانیان و خانواده‌ آنها و گروه‌های مختلف دیگر را می‌توان در این تعریف گنجاند. بنابر این دامنه حاشیه‌نشینی، هم محلات خارج از بافت‌های موثر شهری و ساکنین آنها، هم افراد به حاشیه رانده‌شده را شامل می‌شود.» به‌باور یزدانی، خطرات محیط‌زیستی،‌ ضعف نهادهای اجتماعی، ضعف پایه‌های اقتصادی،‌ امنیتی بودن و جدا افتادگی اجتماعی که می‌تواند خطرات امنیتی به‌دنبال داشته باشد،‌ انگ اجتماعی و خالی شدن از ظرفیت‌ها و خطر تراکم خشم ساکنین و اهالی محلات حاشیه‌ای ازجمله پدیده‌های خطرآفرین این مناطق است.»

منبع: روزنامه هم میهن

متن کامل گزارش در ادامه مطلب

ادامه نوشته

گلی از بوستان سعدی

رفتیم اگر ملول شدی از نشست ما

فرمای خدمتی که برآید ز دست ما

برخاستیم و نقش تو در نفس ما چنانک

هر جا که هست بی تو نباشد نشست ما

با چون خودی درافکن اگر پنجه می‌کنی

ما خود شکسته‌ایم چه باشد شکست ما

جرمی نکرده‌ام که عقوبت کند ولیک

مردم به شرع می‌نکشد ترک مست ما

شکر خدای بود که آن بت وفا نکرد

باشد که توبه‌ای بکند بت‌پرست ما

سعدی نگفتمت که به سرو بلند او

مشکل توان رسید به بالای پست ما

هر درونی که خیال‌اندیش شد/ چون دلیل آری خیالش بیش شد

دیروز مطلع این شعر را دکتر حمیدپور در کارگاه آموزشی گفتند که به نظرم جذاب بود. ایشان در وصف افراد "غیرذهن آگاه" و کسانی که وجه انجام دادنشان (دوواینگ) بر بودنشان (بیینگ) در تصمیم گیریها غالب است سخن می گفتند و این بیت مصداق یکی از مثالهایشان بود.

گفت هر مردی که باشد بد گمان

نشنود او راست را با صد نشان

هر درونی که خیال‌اندیش شد

چون دلیل آری خیالش بیش شد

چون سخن در وی رود علت شود

تیغ غازی دزد را آلت شود

پس جواب او سکوت است و سکون

هست با ابله سخن گفتن جنون

(مولوی)

یادداشت: اعتیاد و بی خانمانی متجاهرانه

مسئولین محترم ستاد مبارزه با مواد مخدر همگام با شهرداری تهران و فرمانده فراجا شبانه روز تلاش می کنند تا موضوع اعتیاد متجاهرانه را از میان بردارند و آن را به تعبیر جامعه شناسانه از یک مسئله اجتماعی به سطح یک پدیده بیاورند تا دیگر، مردم جامعه از آن شکایت نکنند. اقدام بسیار ارزشمندی است و هیچ عقل سالمی نمی تواند و نباید تلاش مدیران و دست اندرکاران را برای از بین بردن یک مسئله اجتماعی آنهم موضوع فراگیری مانند اعتیاد متجاهرانه را منکوب کند. گو اینکه در میان دستگیرشدگان حتما کاسبان اعتیاد و دزدان و طراران و رندان و فراریان هم هستند که اینگونه شناسایی می شوند. لذا دست مریزاد.

فقط چند نکته را لازم است از یاد نبریم:

• اینکه بگوییم “رشد اعتیاد در کشور متوقف یا کاهشی شده است” دل همه را شاد می کند اما، بر اساس چه شواهدی این ادعای دل شاد کننده را بدون هیچ آزرم و عرق کردنی بیان کنیم؟ آمار اعتیاد را از کجا می آوریم که بر اساس آن ادعا کنیم رشد مصرف کمتر شده است؟ خوب است برای پژوهشگران حوزه اعتیاد این منابع در دسترس باشد تا دستکم درباره آن بحث های علمی کنند. آنقدر در اعلام عمومی آمارها پرهیز کردیم که به نظر می رسد دارد باورمان می شود.
• این که تا دهه فجر “انشااله آسیب اجتماعی را جمع می کنیم” هم دل همه را شاد می کند هر چند کمی کمتر از ادعای قبلی. اما اگر چند ثانیه میکروفون را خاموش کنیم و با خودمان خلوت کنیم و این جمله را مزمزه کنیم متوجه موضوع غریبی در آن می شویم. جمع کردن آیا به معنای از بین بردن است؟ یا به معنای شاهد چیزی نبودن. حتی ادعای “تمیز کردن چهره شهر” هم دل همه را شاد می کند چون اساساً “النظافه من الایمان”. اما تمیز می کنیم؟ یعنی چه؟ آیا به معنای آن نیست که بخشی از آنچه خلیفه الله است را کثافت نامیده ایم که باید از جمع سایر فرشته خصالان حذف شوند؟ جناب مدعی می داند که بخشی از اینهایی که قرار است حذف شوند تا تمیز بشویم، رزمندگان سابق و جانبازارن جنگ، قهرمانان ورزشی و دیگرانی از این دست هستند؟ آیا بزرگانی که آمار مصرف کنندگان را با آن دقت دارند، آماری از جانبازان بی خانمان دارند؟
• بیخانمانی مساوی اعتیاد متجاهرانه نیست. همانگونه که می دانیم اعتیاد متجاهرانه در عمل از دو بخش تقسیم شده است: “مصرف مواد مخدر” و “جلوی چشم دیگران”. اما در عمل بخش دوم شامل “زندگی در خیابان و حضور دائم جلوی چشم مردم” است. این را کارشناسانی که با این افراد کار می کنند به روشنی تأیید خواهند کرد که بخش اعظم این افراد بی شرم (آنگونه که از پس تعریف متجاهر برمی آید) نیستند. در واقع، اگر معتاد متجاهر، جایی بهتر از پاتوق، پارک و خیابان داشت، حتم بگیرید که آن را بر خیابان ترجیح می داد و این “اجبار به مصرف در هرجا” از “بی جایی” است. پس “معتاد متجاهر” همان “بیخانمان متجاهر” است. گیریم که همه جا “تمیز” شد و دیگر هیچ کس در خیابان موادمخدر و روانگردان مصرف نکرد (الهی که بشود که آرزوی همه ما هم هست). کدام بخش از دو بخشی که گفته شد از بین می رود؟ واقعیت این است که ترکیب “معتاد متجاهر” یک سنتز سطح بالاتر است و نمی توان برای رفع این مفهوم جدید، آن را به اجزای تشکیل دهنده اش تقلیل داد. یعنی “معتاد متجاهر” یا “معتاد بیخانمان” جبراً مساوی معتاد + بیرون خواب نیست. یعنی با حذف معتاد متجاهر، نه اعتیاد حذف می شود و نه بی جایی. فراموش نکنیم که بی خانمانی به خاطر اعتیاد نیست (هر چند خیلی از افراد مصرف کننده بی خانمان می شوند و برخی از بیخانمانها هم مصرف کننده می شوند) اما لزوما مساوی هم نیستند. کسانی که آمارهای دقیق دارند می توانند با مراجعه به آنها صدق این ادعا را متوجه شوند. کما اعلام شد که “بیش از ۳۰ درصد دستگیر شدگان- یعنی یک سوم- سابقه مصرف نداشته اند”. پس دقت کنیم: وقتی هم اعتیاد وجود دارد و هم بی خانمانی، آنگاه وجود معتاد بی خانمان لاجرم وجود دارد و به جای رفع “اعتیاد متجاهرانه” باید “اعتیاد” و ” بیخانمانی” رفع شود. اینکه بگوییم “اعتیاد متجاهرانه” را (که حاصل جمع دو جزء است) حذف کنیم پس اجزائش حذف می شود در واقع، نواختن سرنا از سر گشادش است.

  

  عباسعلی یزدانی

• اینکه “۳ هزار شغل برای ترک کنندگان فراهم شده” هم ذاتا خبر خوبی است. ممنون از تلاشهای برنامه ریزان محترم. فقط یادآوری می شود که دستگیر شدگان عموماً حتی قبل از اعتیاد، خودشان شغل و تخصص داشته اند یا کارگر ماهر بوده اند و بسیاری از آنها اصلاً در محل کارشان به اعتیاد گرویده اند. اینکه به یک نفر که تحصیلات داشته، پزشک، مربی ورزشی، مهندس، نظامی، پیمانکار یا تاجر موفقی بوده ظرف سه الی شش ماه، خیاطی (راسته دوزی) یا بنایی (دیوارچینی) یاد بدهیم و بعد دستور بدهیم که برود برای خودش کار کند دستآورد هست، اما به قول دوست همدانی من، “نه آنطور”. افراد متخصص و کارگران ماهر، مصرف کننده مواد شده اند چون “مهارتهای زندگی” را بلد نبودند نه “مهارتهای شغلی”. بنابراین، بیایید درباره این استراتژی کمی بیشتر فکر کنیم.
• فراموش نکنیم که یکی از متغیرهای مهمی که جمعیت این گروه هدف را روزافزون کرده است، ورشکستگی های اقتصادی است. افزایش قیمت سکه قبل از آنکه مرد را وسوسه به مصرف مواد کند زن را وسوسه به گرفتن مهریه کرده است. افزایش لحظه ای تورم، حتی دست معتمدین بازار را از روال هزارساله کاسبی دور نگه داشته است و اعتبار کاسب چهل ساله را به میزان پول نقدش تقلیل داده است. خالی شدن جیب طبقه متوسط جامعه، خیرین را علیرغم میل باطنی از کمک خیرخواهانه به افراد ضعیف تر جامعه معذور داشته است. نوسانات گریه آور قیمتها در تقریبا همه اقلام بازار، صاحبان سرمایه های خرد را به کسب و کارهای کازینویی در بورس یا صرافی ها کشانده و قمارخانه ها همیشه خطر باخت دارند و فراموش نمی کنیم که بخشی از این جمعیت، محصول باختن از دلالان “تمیز” و یقه سفیدان صاحب رانت های دولتی در قمارخانه های بازار ارز و بورس و طلا و امثال آن هستند. پس بزرگواران، یادآوری می شود که سرچشمه جای دیگری است.
• فردی که متجاهرانه در خیابان است (فارغ از اینکه مصرف کننده باشد یا جزو ۳۰ و اندی درصد غیرمصرف کننده باشد) خانه و انسجام خانوادگی اش را از دست داده است. این یعنی گاهی خانه هست. ثروت هم هست. اما خانواده نیست. طبق تعریف، خانه عبارت است از یک چاردیواری که درون آن امنیت، رشد و ارتباطات اجتماعی مطلوب فراهم شود. شاید برای کسانی که با انسانها کار نمی کنند تعجب آور باشد اما انسانها ذاتا با “زباله” و “کثافات” که باید آنها را زدود تا چهره شهر زیباتر شود فرق هایی دارند. انسانها (ی کثیف) که مدیران محترم و دلسوز سخت در تلاش اند آنها را حذف کنند یا در آدم واشهایی (بر وزن کارواش و متروواش) مثل کمپ و زندان، تمیز کنند علاوه بر بعد جسمانی، بعد عاطفی هم دارند که بخش بسیار زیادی از “متجاهران” چون از آنجا تأمین نشده اند “بی خانمان متجاهر” شده اند. پس باز هم، سرچشمه جای دیگری است.

قصه کوتاه، از اینکه دغدغه “تمیز کردن” شهر آن هم در آستانه عید انقلاب را دارید خیلی ممنونیم. ناشکری نمی کنیم. بابت اینکه بخش بزرگی از نیروهای امنیتی را از دستگیری دزدها به سمت دستگیری معتادان متجاهر سوق داده اید هم حتما منطقی وجود داشته است. اینکه نگرانی مردم بابت وجود افراد مصرف کننده در خیابان برایتان مهم است هم ممنون. هرچند مردم غیر از حجاب و اعتیاد، هزاران نگرانی دیگر هم دارند و منطق حکم می کند به آنها هم وقعی نهاده شود اما به هر حال از اینکه کل نظام بسیج شده اند تا همین یکی دو دغدغه را هم برطرف کند دستتان درد نکند. با وجود این، به عنوان یک مددکار اجتماعی تأکید می کنم که بیخانمانی متجاهرانه از بی خانگی، ضعف انسجام خانوادگی، ضعف مهارتهای زندگی و فقدان تأمین اقتصادی است نه از اعتیاد. پس اگر مسئله را قبول کنیم، راه حل مسئله باید تأمین خانه، تقویت انسجام خانواده، آموزش مهارتهای زندگی و ایجاد امنیت اقتصادی باشد نه چوب زدن بی خانمان برای ترک اعتیاد.

عباسعلی یزدانی

این یادداشت به صورت خلاصه در روزنامه آمان ملی در 25 دیماه 1402 به شماره 1746 منتشر شده است.